1. Definisi
Thyroid storm (krisis tirotoksik) adalah bentuk paling berat dan mengancam nyawa dari hipertiroidisme, ditandai oleh dekompensasi sistemik akut akibat lonjakan efek hormon tiroid.
➡️ Pada kehamilan, kondisi ini jarang tetapi fatal bila terlambat ditangani, dengan mortalitas maternal dilaporkan hingga 10–20%.
2. Etiologi dan Faktor Pencetus pada Kehamilan
Penyebab Dasar
- Graves disease tidak terkontrol (tersering)
- Hipertiroidisme yang tidak terdiagnosis
Faktor Pencetus (Trigger)
- Persalinan (intrapartum/postpartum awal)
- Infeksi
- Preeklamsia berat / eklampsia
- Operasi (termasuk seksio sesarea)
- Trauma
- Penghentian mendadak obat antitiroid
- Hiperemesis gravidarum berat
➡️ Periode intrapartum dan postpartum awal adalah fase risiko tertinggi.
3. Patofisiologi Singkat
- Lonjakan efek hormon tiroid →
↑ metabolisme basal, ↑ konsumsi oksigen, ↑ katekolamin sensitivity - Terjadi:
- Hipermetabolisme sistemik
- Gagal jantung ber-output tinggi
- Disfungsi termoregulasi
- Ensefalopati
➡️ Kehamilan memperberat karena ↑ volume plasma dan beban kardiovaskular.
4. Manifestasi Klinis (KUNCI DIAGNOSIS)
A. Kardiovaskular
- Takikardia berat (>140 x/menit)
- Aritmia (AF)
- Gagal jantung akut
B. Termoregulasi
- Hiperpireksia (>39–40°C)
C. Neurologis
- Agitasi, delirium
- Kejang
- Penurunan kesadaran hingga koma
D. Gastrointestinal–Hepatik
- Mual, muntah, diare
- Ikterus, gagal hati
➡️ Diagnosis adalah klinis — jangan menunggu hasil lab.
5. Diagnosis
A. Diagnosis Klinis
- Riwayat hipertiroidisme
- Gejala sistemik berat
Burch–Wartofsky Point Scale (BWPS)
Skor ≥45 → sangat sugestif thyroid storm
B. Pemeriksaan Laboratorium (Pendukung)
- TSH sangat rendah
- fT4/fT3 tinggi (tidak selalu ekstrem)
- SGOT/SGPT ↑
- Hiperglikemia
- Asidosis metabolik
➡️ Derajat gejala ≠ kadar hormon.
6. Diagnosis Banding Penting (Obstetri)
| Kondisi | Pembeda |
|---|---|
| Sepsis | Fokus infeksi, prokalsitonin |
| Eklampsia | Hipertensi, kejang |
| HELLP | Hemolisis, trombosit ↓ |
| Feokromositoma | Hipertensi paroksismal |
| Emboli paru | Hipoksia dominan |
7. Tatalaksana SEGERA (ABCDE + 5 Pilar Terapi)
➡️ Rawat ICU. Jangan tunda terapi.
Pilar 1 – Blok Sintesis Hormon
- Propylthiouracil (PTU) 600–1.000 mg loading, lalu 200–300 mg tiap 6 jam
(PTU dipilih karena juga menghambat konversi T4 → T3)
Pilar 2 – Blok Pelepasan Hormon
(Diberikan ≥1 jam setelah PTU)
- Iodine (Lugol / potassium iodide)
Pilar 3 – Blok Efek Perifer
- Propranolol IV/oral
(hati-hati gagal jantung; alternatif: esmolol)
Pilar 4 – Blok Konversi T4 → T3
- Glukokortikoid
- Hidrokortison 100 mg IV tiap 8 jam
Pilar 5 – Terapi Suportif & Pencetus
- Pendinginan aktif
- Cairan IV (hati-hati overload)
- Oksigen
- Paracetamol (hindari aspirin)
- Antibiotik bila infeksi
- Koreksi elektrolit
8. Obstetri: Persalinan & Janin
- Thyroid storm bukan indikasi terminasi segera
- Stabilkan ibu terlebih dahulu
- Persalinan ditunda bila memungkinkan
- Bila persalinan tidak terelakkan:
- Multidisiplin (Obsgin–Anestesi–Penyakit Dalam)
- Anestesi umum lebih aman bila tidak stabil
Dampak Janin
- Takikardia janin
- Gawat janin
- IUFD bila maternal tidak stabil
9. Postpartum
- Risiko kekambuhan sangat tinggi
- Lanjutkan antitiroid
- Monitor ketat 24–72 jam
- Menyusui aman:
- PTU ≤300 mg/hari
- Methimazole ≤20 mg/hari
10. Prognosis
- Baik bila ditangani cepat dan agresif
- Mortalitas meningkat bila:
- Diagnosis terlambat
- Gagal jantung
- Infeksi berat
- SC darurat saat tidak stabil
11. Ringkasan High-Yield (Ujian & Praktik)
- Thyroid storm = diagnosis klinis
- Jangan tunggu hasil lab
- Urutan terapi penting: PTU → iodine
- Aspirin kontraindikasi
- Stabilkan ibu sebelum tindakan obstetri
Daftar Pustaka (Vancouver)
- Cunningham FG, Leveno KJ, Bloom SL, et al. Williams Obstetrics. 26th ed. New York: McGraw-Hill; 2022.
- Oxford Handbook of Obstetrics and Gynaecology. 4th ed. Oxford: Oxford University Press; 2020.
- Alexander EK, Pearce EN, Brent GA, et al. 2017 ATA Guidelines for thyroid disease in pregnancy and postpartum. Thyroid. 2017;27(3):315–389.
- Bahn RS, et al. Hyperthyroidism and other causes of thyrotoxicosis. Endocr Rev. 2011;32(6):671–731.
- Ross DS, et al. 2016 ATA Guidelines for diagnosis and management of hyperthyroidism. Thyroid. 2016;26(10):1343–1421.
Apabila Anda menghendaki, saya dapat menyajikan algoritme emergensi 1 halaman, tabel perbandingan thyroid storm vs sepsis vs eklampsia, atau contoh soal kasus OSCE/PPDS dengan pembahasan langkah-demi-langkah.
Komentar